Menu:

:: Strona główna

|Materiały|
:: O dźwiękach
:: Gamy
:: Jak zapisać dźwięki
:: Rytm
:: Dynamika

|Sprawdzenie wiadomości|
:: Test

Gamy

   W utworach muzycznych używamy z reguły dźwięków z pewnej grupy zwanej gamą
Gamę tą nazywamy tonacją utworu. Znając tonację utworu można określić jakie dźwięki mogą w nim występować. W muzyce europejskiej do XVI wieku w utworach muzycznych obowiązują prawa harmonii polegające na stosowaniu gamy durowej i trzech gam molowych. Gamy mogą zaczynać się od dowolnego dźwięku przyjmując jego nazwę. Obejmują one dźwięki we wszystkich oktawach. W jednej oktawie jest to siedem dźwięków zwanych stopniami gamy. 

   W gamie durowej (majorowej, wesołej), dźwięki są oddalone o cały ton, tylko między 
trzecim i czwartym oraz siódmym i ósmym stopniem występują półtony. Półtony pomiędzy dźwiękami oznaczyliśmy znakiem: „ _ ". Podstawową gamą durową jest gama 
C-dur. W jej skład wchodzą dźwięki:
c d e_f g a h_c (nazywane także: do, re, mi, fa, sol, la, si, do)

   Spróbuj odszukać, jakie dźwięki wchodzą w skład np. gamy G-dur, F-dur czy Des-dur. 
Dla przykładu gama D-dur to dźwięki: d e fis_g a h cis_d

   Gama molowa (minorowa, smutna) ma jeden półton między drugim i trzecim 
dźwiękiem. Położenie drugiego jest różne, w zależności od rodzaju gamy. Istnieją trzy 
rodzaje gam molowych. Przedstawimy je, uzywając podstawowej tonacji molowej – a-moll: 
- naturalna:
a h_c d e_f g a
- harmoniczna (podwyższamy siódmy stopień):
a h_c d e_f gis_a
- melodyczna (przy graniu w górę podwyższamy szósty i siódmy stopień):
a h_c d e fis gis_a
(w dół obniżamy je z powrotem – tak jak naturalna):
a g f_e d c_h a

   Jak widać, gamy C-dur i a-mol (naturalna) składają się z tych samych dźwięków. Dla 
każdej gamy durowej istnieje gama molowa, zbudowana z tych samych dźwięków. Gama ta rozpoczyna się od szóstego dźwięku gamy durowej. Na przykład dla G-dur jest to e- moll: 

G-dur : g a h_c d e fis_g 
e-moll : e fis_g a h_c d e 

dla A-dur – fis-moll: 

A-dur : a h cis_d e fis gis_a 
fis-moll : fis gis_a h cis_d e fis 

   Analogicznie, jeżeli mamy daną gamę molową, pokrewną jej gamę durową budujemy 
od trzeciego stopnia. Przykładowo dla d-moll jest to F-dur: 

d-moll : d e_f g a_b c d 
F-dur : f g a_b c d e_f 

   Znając więc dźwięki utworu można określić jego tonację. 
Tonację można też rozpoznać po dźwięku rozpoczynającym lub kończącym utwór. Jest 
to najczęściej pierwszy dźwięk danej gamy, zwany też toniką. Dotyczy to także 
fragmentów utworu nazwanych tematami, motywami lub frazami. 

   Występujące po sobie: pierwszy, trzeci i piąty dźwięk gamy (durowej lub molowej) 
nazywamy pasażem. Przykładowe pasaże: 

C-dur: c, e, g 
a-moll: a, c, e 
F-dur: f, a, c 
f-moll: f, as, c 

   Gamę, w której wszystkie dźwięki oddalone są od siebie o półton (dwanaście dźwięków w jednej oktawie) nazywamy chromatyczną lub schromatyzowaną

   Dźwięki nie należące do gamy C-dur/a-moll posiadają dwie nazwy. Jedną grupę nazw 
otrzymujemy jeżeli dźwięki obniżymy o pół tonu. Do nazw obniżanych dźwięków dodaje 
się końcówkę „-es". Na przykład, dźwięk niższy o pół tonu od d, to des. Wyjątkowo, 
obniżone o półton h nazywa się b. 
Drugą grupę nazw otrzymujemy podwyższając dźwięki o półton. Nazwy te mają 
końcówki „-is". Na przykład od c pochodzi cis, od d – dis. 
W jednej tonacji nie mogą występować dźwięki podwyższone i obniżone jednocześnie. 
Po ilości dźwięków obniżonych lub podwyższonych można określić tonację utworu. 

   Dźwięki podwyższone występują w następujących gamach: 

Gama: Podwyższone dźwięki: 
G-dur, e-moll - fis 
D-dur, h-moll - fis, cis 
A-dur, fis-moll - fis, cis, gis 
E-dur, cis-moll - fis, cis, gis, dis 
H-dur, gis-moll - fis, cis, gis, dis, ais 
Fis-dur, dis-moll - fis, cis, gis, dis, ais, eis 

   Gamy z dźwiękami obniżonymi: 

Gama: Obniżone dźwięki: 
F-dur, d-moll - b 
B-dur, g-moll - b, es 
Es-dur, c-moll - b, es, as 
As-dur, f-moll - b, es, as, des 
Des-dur b-moll - b, es, as, des, ges 
Ges-dur, es-moll - b, es, as, des, ges, ces

Stronę przygotowali: Arek Świergot i Darek Jędrzejczyk.